Ne Çeviriyor? Sabri Gürses (Utku ÖZMAKAS)

Kısa bir süre önce İnsancıklar (Can Yayınları) ve Yeraltından Notlar’ı da (Notos Yayınevi) çevirerek Dostoyevski’nin ilk dönemine ait eserleri genel olarak tamamladım. Artık onu çok daha iyi tanıyorum. Hoş bir huzur içindeyim. Bu huzur duygusuyla iki dilli bir kitap çeviriyorum: Vasili Grossman’ın savaş yazılarını tarihçi Antony Beevor şerhler düşerek derlemiş, Grossman’ın diğer eserlerini yayımlayan Can Yayınları için yapıyorum bu kitabı. Altı çizilecek bir sürü satır var Grossman’da, bazen Türkiye’nin yaşamaması gerekenleri anlatıyormuş gibi geliyor, sık sık tanıdıklarımla paylaşıyorum. Bulgakov’un Stanislavski tiyatrosunu anlattığı romanı yayıma hazırlanıyor, Everest Yayınları için ayrıca İlya Boyaşov adlı yeni bir yazarı çeviriyorum, bir kedinin Balkan seyahatini anlatıyor. Bir de Ocak ayında, Dedalus Yayınevi tarafından Maceraperest Turan Sözlüğü adlı deneysel, çizgiroman formatındaki romanım yayımlanıyor.

Ne Hazırlıyor? Derya Önder (Utku ÖZMAKAS)

Modern Düşünce dizisinden bu ay sonunda çıkması planlanan bir kitabı hazırlıyoruz. Kitap, Yeni Kültürel Çalışmalar / Kuramsal Serüvenler başlığını taşıyor. Gary Hall ve Clare Birchall’ın derlediği kitabı, Onur Kartal İngilizceden çevirdi. Kitap, yeni kuramsal serüvenler, yeni kuramcılar, yeni dönüşümler ve yeni serüvenler ana başlıkları altında yaşadığımız yüzyılın kuramla ilişkisine farklı açılardan bir bakış getiriyor. Bunu yaparken de nispeten yeni bir çalışma alanı ya da disiplin olarak görülen “Kültürel Çalışmalar” alanına katkıda bulunmayı hedefliyor. Yapısöküm, Post-Marksizm, Etik ve Alman Medya Kuramı üzerinden genel çerçeveyi çizerken, Deleuze, Agamben, Badiou ve Žižek’in felsefeleriyle kültürel çalışmalar arasında her biri farklı akademisyenler tarafından ele alınmış makalelerle bağlantı kuruyor. Yeni dönüşümleri anti-kapitalizm, ulusaşırılık ve yeni medya üzerinden ele alırken, Rem Koolhaas’ın Kent Projesi, post-insan bilimleri, aşırılık ve sır konularıyla da kuramsal serüveni günümüze kadar yaklaştırıyor. Bu anlamda yeniden düşünmeye ve değerlendirmeler yapmaya yol açacak, kültürel çalışmalar alanına katkıda bulunacak bir kitap olduğunu düşünüyoruz.

Zıkkımın Kökü (Utku ÖZMAKAS)

Bursa Osmangazi İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, çocuk edebiyatının bilindik isimlerinden Muzaffer İzgü’nün Zıkkımın Kökü kitabının “ergenlik çağındaki öğrencilere uygun olmadığı” gerekçesiyle öğretmenler tarafından performans ödevi olarak verilmemesini istedi.

Evrensel’den İsmail Afacan ve Güney Özkılınç’ın yaptığı habere göre Eğitim-Sen yasağa tepki gösterirken, kitabın yazarı Muzaffer İzgü, bugüne kadar yirmi dört baskı yapan kitap hakkında ilk defa böyle bir karar verildiğine dikkat çekti.

Bir velinin konuyla ilgili şikâyetini değerlendiren Osmangazi İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, Kaymakamlık oluruyla komisyon oluşturdu. Komisyon, Zıkkımın Kökü adlı eseri inceleyerek “Bahsi geçen okul öğrencisinin sınıf düzeyi dikkate alındığında, ergenlik döneminin ve cinsel gelişimin önplana çıktığı bu dönemde, her bireyin hazır bulunuşluk ve algılama düzeyi farklılık yarattığından yedinci sınıf seviyesine uygun farklı bir kitap önerilmesinin daha yararlı olacağı” kararına vardı. Söz konusu karar, kitabı performans ödevi olarak veren öğretmen Saadet Kermen’e 7 Ocak tarihinde tebliğ edildi.

Muzaffer İzgü’nün Adana’daki bir gecekondu mahallesinde geçen çocukluğunu anlatan roman, 1992 yılında sinemaya uyarlanmış; yurtiçi ve yurtdışındaki film festivallerinde pek çok ödül almıştı.

Yeşil Sahalardan Kitap Raflarına (Balca CELENER)

Fransızların futbola ilgileri Türklere göre çok sönük olsa da okuma alışkanlıklarının ziyadesiyle yüksek olması sebebiyle, İngiltere’yi sarsan kitap “The Secret Footballer” Fransızcaya çevrilerek 3 Ocak tarihinde (ve Amazon, iBooks gibi sanal olanları da dahil) raflarda yerini aldı. Manş’ın ötesinin gizemli futbol yıldızının ağzından meşin yuvarlak ve para ilişkilerinin anlatıldığı bu kitap, Türk futbolseverleri için epey masum kaçacak da olsa, futbolun saha dışındaki karanlık yüzüne dair birçok hikâye barındırıyor.

Maskeli kahramanımızın hikâyelerinin kahramanları da futbol dünyasının önemli isimleri. Kitapta anlatılanlardan, Chelsea’nin eski teknik direktörü José Mourinho’nun sponsor paranın tamamını yatırmadığı gerekçesiyle bir fotoğraf çekimini engellediğini, Manchesterli Carlos Tevez’in sözleşmesindeki bir “denklik klozu” sayesinde kulübünün kendisine en iyi oyuncusu ne kazanıyorsa o kadar ödeme yapmak zorunda olduğunu, Nicolas Anelka’nın transferleri esnasında attığı imzalardan aldığı primleri nasıl şişirdiğini öğrenebiliyoruz.

Mesleği ve paranın sağlıksız ilişkilerini kaleme alan yazar, önce The Guardian gazetesinde yayınlanan ve İngiltere Premier Ligi kulislerini sarsan yazılarını geçtiğimiz yıl Ağustos ayında bir kitapta topladı. Bugüne kadar kimliğini gizli tutmayı başarabilen meşum yazar hakkında bilinenler pek fazla değil. Aralarında Marsilya’nın orta saha oyuncusu Joey Barton ve Bolton’da oynayan Kevin Davies dahil birçok oyuncudan şüphelenilmesine rağmen kesin kimliği henüz açıklanmadı.

Metin Kaçan İntihar Etti (Utku ÖZMAKAS)

Ağır Roman kitabıyla (ve kitabın filminin yapılmasıyla) büyük bir izlerkitlenin dikkatini üzerinde toplayan ünlü edebiyatçı Metin Kaçan (52) intihar etti. 6 Ocak 2013 Pazar günü Kaçan’ı Üsküdar’daki evine götürmek üzere aracına aldığını söyleyen Yüksel Güçlü isimli taksi şoförü, polise, fotoğraf çekmek bahanesiyle aracı köprüde durduran Kaçan’ın köprüdeki korkulukları aşarak kendini aşağı bıraktığını anlattı.

1961 yılında Kayseri’de doğan Kaçan, çeşitli mizah dergilerine kısa öyküler yazarak başladığı yazı serüveninde ilk romanı Ağır Roman’ın 1990 yılında piyasaya çıkmasıyla bir anda dikkatleri üzerine çekmişti. Argo kullanımı ve iç göçü anlatmadaki başarısıyla edebiyat dünyasını sarsan kitap 1996 yılında Mustafa Altıoklar yönetmenliğinde sinemaya uyarlanmıştı. Film, Altın Portakal Film Festivali’nde “En İyi Sanat Yönetmeni”, “En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu” ve de “En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu” dallarında ödüle layık görülmüştü. Kısa süre önce dizisi yapılan ve şu anda müzikali hazırlanma aşamasında olan Ağır Roman, 2003 yılında Fransızcaya da çevrilmişti. Metin Kaçan, Ağır Roman’ın ardından, tiner ve uçucu madde kullanan sokak çocuklarının yaşamının anlatıldığı İstedikleri Yere Giderler adlı çizgi roman çalışmasına Kemal Aratan ile beraber imza attı.

Kaçan’ın Ağır Roman’ın yanı sıra Fındık Sekiz, Harman Kaplan, Adalara Vapur adlarını taşıyan roman ve öykü kitapları da var. Ayrıca Kaçan hakkındaki yazıların derlendiği Cervantes’in Yeğeni isimli bir de derleme mevcut.

Her Şeyin Öyküsü

“Çok uzun süre önce hiçbir şey yoktu. Ne uzay, ne zaman, ne gezegenler, ne insanlar, ne ben, ne de sen, hiçbir şey. Ve birden bire …” diye başlıyor kitap, ve büyük patlamadan itibaren evrenin hikayesini anlatıyor. Yapılmış en güzel üç boyutlu tasarımlardan birine sahip olan kitap bu tarzı sayesinde küçük yaştan itibaren kafasında evren hakkında sorular olan çocuklara evrim teorisini anlatıyor. Okullara sokulan Harun Yahya kitaplarına, evrim karşıtı sergilere inat tüm okul kütüphanelerinde bulunması gereken bir kitap.

Her Şeyin Öyküsü
Tudem Yayıncılık
Yazar: Neal Layton
Çeviren: Özlem Çolakoğlu

Birlikte Oynayalım

Kitapta dünyanın dört bir yanından seçilmiş 100 oyun bulunuyor. Bu oyunlar evde – dışarıda, tek başınıza ya da arkadaşlarınızla oynayabileceğiniz oyunlar. Kitapta ayrıca dünyanın farklı yerinde oyuna kimin başlayacağının, hangi sırayla oynanacağının ya da ebenin kim olacağının nasıl belirlendiğine dair örnekler veriliyor. Oyunun nereden geldiği, gereken malzemeler, oyuncu sayısı, kurallar ve oyunun anlatımı yapılıyor.

Birlikte Oynayalım
Tübitak Yayınları
Yazan: Oriol Ripoll
Resimleyen: Rosa Maria Curto
Çeviren: Barış Bıçakçı

Kelile ve Dimne

Kelile ve Dimne masal geleneğinden eşsiz bir örnek. Doğunun en ünlü masallarından biri olan Kelile ve Dimne, adını iki çakaldan alıyor. Bu çakallardan Kelile dürüstlüğü, Dimne ise hilebazlığı simgeliyor. Hangisinin sonu nasıl oluyor derseniz, bunu "Aslan ile Öküz" masalını okuyunca zaten öğreneceksiniz.

Kelile ve Dimne
Can Çocuk
Yazan: Beydeba
Resimleyen: Vaqar Aqaei
Hazırlayan: Faruk Duman

Dansa Kaldırılmayan Kadın (İsmail BİÇER)


1977’de İstanbul’da doğan Volkan Hacıoğlu, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İngilizce İktisat Bölümü (2000) mezunu. Aynı bölümde Yüksek Lisansını tamamladıktan sonra, 2006’da New York Eyalet Üniversitesi, Sanatlar ve Bilimler Koleji, Ekonomi Bölümü’nde burslu doktora programına başladı. Çalışmalarını İstanbul Üniversitesi’nde sürdürüyor.

Volkan Hacıoğlu’nun şiirleri ve çevirileri 1997 yılından bu yana birçok dergilerde yayımlandı; yayımlanmaya devam ediyor. “Duvarlarda Gözlerim Üşüyor” adını taşıyan ilk şiir kitabı 2006’da, bir sonraki şiir kitabı “Dansa Kaldırılmayan Kadın” 2010’da okurla buluştu. Aynı yıl, “İngilizce yazılmış en büyük siyasi şiir” olarak nitelenen Shelley’nin “Anarşi’nin Maskesi”ni Türkçeye kazandırdı. ‘Şiirden’ dergisinin yayın kurulu üyesi.
“Dansa Kaldırılmayan Kadın” üç bölümden (toplam elli sekiz şiirden) oluşuyor: “Kiralık Aşklar Locası”, “Cezaların Cehenneminde”, “Soyut Yontular”.

İlk bölümün ilk şiiri; “Cam Kız” adını taşıyor. Bir kızın intiharını (daha doğrusu camdan atılışını) anlatan bu şiir, okuyucuda farklı çağrışımlar/yaklaşımlar yaratacak dizelerden oluşuyor… Gerçek şiirde olması gereken bir tavır/söylem:

“küçük bir kızı camdan attılar/beyaz vücudu/mürekkep lekesi gibi dağıldı/soğuk taşların üzerine/çığlıklar akıyordu kulaklarımdan/çıplak bir ampul/açık pencereden sokağa bakarken//küçük bir kızı camdan attılar/ay koptu geceden/düştü kollarına kızın/kırıldı saçları/kırıldı gözleri/kırıldı yanakları/eğilip öptüm usulca/kırıldı dudakları” (S. 13).

Volkan Hacıoğlu’nun şiirleri, biçimsel bir tutarlılığa sahip... Her dize (birkaç şiir dışında) büyük harflerle başlıyor; şiir başlıkları büyük harflerden oluşuyor. Şiirlerin geneli kısa dizelere sahip... Bir anlamda; az sözle çok şey anlatmayı seviyor... Bunlar arasında altı dizelik şiirler de bulunuyor. “Karanlık Örtü” şiirini örnek olarak verebiliriz:

“Karanlık örttü mü gözlerini/Susar umut/Susar sevgi/Susar düşünceler//Karanlık örttü mü içindeki mağarayı/Yarasalar kana susar!” (S. 37).

“Dansa Kaldırılmayan Kadın” şiirlerinin belirgin özelliklerinden biri de uyaklı söyleyişlerin yoğunluğu… Ancak bu uyaklı söyleyiş, Volkan Hacıoğlu’nun ‘modern şiir’ tarzına gölge düşürmediği gibi, akıcı, anlaşılması kolay bir şiirin tadına ulaşmamızı sağlıyor. “Geçmiş Zaman” adlı şiirin ikinci dörtlüğü, bu durumu en açık şekilde yansıtıyor:

“(…)// Belki ateşle yaklaştım/Gözlerinin petrol kuyusuna/Acılarımı gecelere sattım/Çocukluğum yarısına// (…)” (S. 17).

“Kızılderili Şarkısı”nda, toplumsal sorunlara duyarlı, muhalif bir şairle karşı karşıyayız… “Kızılderili Şarkısı”, aslında tüm insanlığın hüzünlü bir şarkısı… Slogandan uzak, şiire yakışır bir söylem:

“Dağ vurmuş gözlerine/Tütün içer Kızılderili/Ay ışığı, kurt gölgesi/Yakamozda tüyleri//Bütün gün avlamış/Birer birer güneşleri/Oklarını bitirmiş/Balta tutar elleri//Beyaz adam gelince/Çadırlar sökülecek/Atların yelelerine/Kan lekeleri düşecek// (…)” (S. 48).

Volkan Hacıoğlu’nun şiirleri, izlek olarak çok katmanlı bir yapıya sahip… Ölüm, doğa, yalnızlık, aşk, kentsel yaşamın günlük trafiği bu katmanlar arasında sıralanabilir.

“Dansa Kaldırılmayan Kadın”ın diğer özelliklerinden biri; şairin ‘çevirmen’ kimliğinin rahatlıkla hissediliyor olması… Birçok şiir, önemli dünya şairlerinin ve düşünürlerinin dizeleriyle/sözleriyle başlıyor: Arthur Rimbaud, Emma Goldman, Charles Dickens, Pythagoras, Rabelais, Isidore Ducasse, Nietzsche, Anton Çehov, Philip Larkin.

Ancak alıntıların bir kısmı orijinal; Türkçeye çevrilmemiş… Bir kısmının altında ise, kime ait olduklarının notu düşülmemiş… Bu durumu, Hacıoğlu’na anımsatmak için not alıyorum.

Şiirlerini başarıyla kurduğuna inandığım Volkan Hacıoğlu’nun sözcük dağarcığı oldukça varsıl… Başka şiirlerde karşılaşmadığımız, kendisine ait eğretilemeler oldukça dikkat çekici. Bunlardan birkaç örnek:

“Bir kadın göğüslerini açarsa Rhodara/Ah! Ortaçağ biter, Rönesans başlar!.. (Açık Saçık Çiçekler, S. 24).

“Bütün gün sürdü ölümü güneşin/Çekildi görüntülerden renklerin saltanatı” (Uçurum Yankısı, S. 42).

“Gözlerimde büyüyen yaş/Asal sayısı gövdemin” (Asal Sayı, S. 77).

“Nazar” adlı şiirde, genç bir şairin aforizmalarını/bilgeliğini görüyoruz. Gerçek şairlerin aynı zamanda ‘düşünür’ olduklarına dair bir gönderme:

“Köpeklerin gözlerine uzun uzun bakma/Kan gölgesi düşer aklına/Sonsuz bir ağaç olur korku/Gökyüzü yasaklanır çocuklara//Suçluların gözlerine uzun uzun bakma/Kin gölgesi düşer ardına/Sonsuz bir deniz olur pişmanlık/Umut yasaklanır insana//Kadınların gözlerine uzun uzun bakma/Kor gölgesi düşer alnına/Sonsuz bir gece olur yalnızlık/Aşk yasaklanır dünyaya//Ölülerin gözlerine uzun uzun bakma/Kör gölgesi düşer uzağına/Sonsuz bir an olur karanlık/Yaşam yasaklanır zamana” (S. 55).

Volkan Hacıoğlu’nun şiirlerine dair, söylenecek daha çok şey var. Çünkü onun şiirleri, bir şiirde olması gereken tüm özellikleri barındırıyor; yarına kalacak şiirler… Klasik şiir tadı veren bir modern şiir örneği…

‘Ben bir işçiydim, bir muavin olarak roman işçisi’ (Burak Fidan'la Röportaj: Ozan Can ÖZÜBAL)

“Az Roman derin bir kuyudur, suyu çok soğuk olan bir kuyu. Kendimi konumlandıramıyorum. Az Roman’ın ekseninde neyim ben? Romanın yazılışına yakın bir tanık mı, Orhan Duru’nun dostu mu, romanın ortak yazarı mı, yoksa romanın içinde bir roman kahramanı mı? Hepsi ve hiçbiri.”

Kitabın henüz başında “hazırlayanın notu” bu cümlelerle başlıyor. Bu sebeple Burak Fidan’dan, Az Roman hakkındaki sorularıma her bir soruya, ilgili role tek tek girerek cevap vermesini bekleyeceğim. Tanık, dost, yazar, kahraman, hepsi ve hiçbiri olan Burak. Bense sorularımı kitabı Orhan Duru ile yan yana sergilenme onuruna erişmiş genç bir yazar olarak ve aynı zamanda sıradan bir okuyucu olarak soracağım.

»Az Roman’ı okuyordum ve ortalarında bir yerindeydim. 75 yaşında bir adamla yan yana, boğazda rüzgârlı bir havada koştuğumuzu fark ettim. Öyle bir hızla akıyordu ki anlattıkları bir an için durup dinlenmek istesem de yapamadım, yaşımdan utandım. Dışarıdan bakıldığında ihtiyar sanılabilecek bu yazarın kondisyonuna şaşırdım ama sonra anladım ki bir hayaletle koşuyormuşum zaten. Çağının hızını bu kadar iyi yakalayan bir yazarla dost olmak nasıl bir duyguydu?


Gözlerinden iyilik akan bir adam düşün, kötülük düşüncesi hiç yok. İnsan olmanın meşalesini sonuna kadar taşımış, hiç kirlenmemiş dost biri. Biliyorsun, 50 kuşağı yazarlarından. 50 kuşağı deyince, öyküde yenilikler getiren yazarlar gelmiyor benim aklıma. Kıskançlık fesatlık duygularının olmadığı, birbirlerini omuzlarında taşıyan dost adamlar geliyor. Bunu böyle yazması kolay, Orhan Duru’yla olan birlikteliğimizde bu dostluğun nasıl yüksek bir yerde seyrettiğini gördüm. Kendimi hem çok şanslı hem de çok yalnız biri olarak buldum. O zamanlar, bu yazarları tanıdıkça arkadaşlarımın boğazını sıkar küfrederdim, biz neden birbirimize böyle bağlı değiliz diye. Çağının hızını yakalayan bir yazar dedin değil mi? Bu çağın hızını tek başına yakalayabilmenin imkânsızlığına inandım Orhan Duru’yla birlikte. Onunla dost olmak, birliktelik duygularını beraberinde getirdi, müthiş bir şeydi.

»Az Roman’da her şeyden az az var. Bir yerinde şöyle diyor Duru; “Yazılacak şeyleri önceden yazmaya hazırlanıyorum ve onları Kıyak Otel’in odasında yazılmış olarak buluyorum. Önceden söyleyip anlatıyorum her şeyi. Bir de bakmışım Burak önüme koyuvermiş az pilav gibi.” Kitabın hazırlanışından yazar Burak olarak bahseder misiniz?

Orhan Duru o müthiş mizahıyla beni ‘‘muavinim’’ diye tanımlardı bazen. Bir minibüs düşün. Nereye gideceğimizi Orhan Duru biliyordu. Yolcular da birtakım hayaletlerdi. Hayaletlerle birlikte anılar, düşünceler, olaylar ve düşler de vardı minibüste. Ben bir işçiydim. Bir muavin olarak roman işçisi. Ayrıcalıklı bir işçi. Çünkü gün bitip de yolcular gidince ikimiz kalıyorduk minibüste. Bu çok ama çok güzel deneyimdi.

»Kitapta hayaletler var. Gerçek olanlar ve birlikte hayal ettikleriniz var (belki de gerçekten gördükleriniz). Pavarotti’den Erbakan’a, Müjde Ar’dan İlber Ortaylı’ya kadar birçok ismin hayaletleri görünüp kayboluyor Az Roman’ın içerisinde. Bu hayalet konusu sıradan bir okuyucu olarak benim kafamı karıştırdı. Yaşamının sonlarında olduğunu düşünen bir yazarı okuyormuşum gibi hissettim ve hayaletlerin aslında onun “boşluğa” geçişinde ona yardımcı olacağı gibi bir fikre kapıldım. Her şeyden az az söz ederken sadece gerçek bilgileri okuyoruz gibi gelse de yazarın anılarından detaylara rastlıyoruz. Yazarının hayatını film şeridi gibi izleten bu kitap yazılırken siz bir tanık olarak böyle bir duyguya kapıldınız mı?

Az Roman’da şöyle bir cümle var: ‘‘Bu bir savaş gibi bir şey. Bellekle bilincin teknikle içselliğin dövüşü.” Bu cümle Az Roman’ın her bir satırında bir hayalet gibi dolaşır yorumuma göre. Boşluk, Orhan Duru’nun tam olarak belleği ile bilinci arasında açılmıştı. Hayaletler, anılarla birlikte burada varlık gösterirler. Benim bu süreçteki, bu yaşamı bir film şeridi gibi izlerkenki duygum hayranlıktı. Görkemli bir son izledim ben. Yazınla ulaşılabilecek en yüksek noktayı, ölümün sanatçı tarafından nasıl öldürüldüğünü gördüm.

»“Güncel hayatta yaşanan saçmalıkların yazında devam ettirilmesi” diyorsunuz Az Roman’daki çabanız için. Örneğin siz Burak Fidan olarak kitabın hazırlanması sırasında kırmızı bir Ferrari satın almış olsaydınız bunun doğrudan kitaba tesir edeceğini biliyordunuz. Belki de Orhan Duru’yla o gezegendeki pikniğe kıyak arabanıza atlayıp gidecektiniz. Bir roman kahramanı olarak kitabın akışına müdahale etmeye yeltendiğiniz oldu mu?

Güncelin bilincinde, onun saçmalıklarından kurtulmak için bir kaçış çizgisi olarak Az Roman! İşte bu teknikle içselliğin dövüşünden, hastane personelini astronotlara, MR cihazını da UFO’ya benzeterek çıkarsın. Az Roman’ın akışına müdahalem söz konusu değildi çünkü yaşamın akışı Az Roman’ın akışıyla paralel bir biçimde ilerliyordu. Yeni bir güne uyanıp da çalışmaya başladığımızda ne oluyorsa Az Roman’da da aynıları oluyordu. Dolayısıyla bir roman kahramanı olarak kendimi yaşamımın bir roman kahramanı gibi hissediyordum.

»Kitabın başından beri tanımaya ve keşfetmeye başladığımız o Kıyak Otel odasının Az Roman’ın sona yaklaşmasıyla birlikte yarının hemen yarına bağlandığı, zaman geçirmeyen bir odaya dönüştüğünü görüyoruz. “Somut bilgiler edinmek istiyorum. Karamsarlık kendiliğinden oluşuyor” diyor Orhan Duru. Birçok kısımda da onun kılavuzluğunda bu karamsarlığa biz de girip çıkıyoruz. Sonuçta ise kitap yazarın yaşamı tarafından tamamlanıyor. Hepsi ve hiçbiri olarak bu kitabı Orhan Duru’nun hayatında ve kendi hayatınızda nereye konumlandırıyorsunuz?

“Zaman uzuyor, sönüyor, sarkıyor enerji nakil hatları gibi” diyor bir yerde. Zamanının bu kimyası boşluk duygusuyla ilişkiliydi bence. Karamsarlık, Orhan Duru’da saçmayı tokatladığı kadar vardır, kara mizahla yapar bunu. Onunla ilk tanıştığımız gün, anlattığım bir hikâye üzerine, bana bir hikâye borçlu olduğunu söylemişti. Sonunda bana büyük bir hikâye armağan ederek gitti. Az Roman benim için, bir kitap olarak belki tamamlanmış bir roman ama içimde sürekli, azar azar çoğalan ve hiç bitmeyecek bir roman olarak kaldı.

Can ve Mutlu Moskova Neden Bizdendir? (Ahmet BÜKE)

Platonov. Ben ona abi diyorum. John Berger ne diyor bilmiyorum. Ama o da seviyor Platonov’u.
Biz onunla Beyoğlu’nda kitapçıda tanıştık. Çok yorgunduk. Dolmabahçe’den kalkan rüzgâr yaz sıcağını dindirmiyordu bir türlü. Kitabını uzattı: Can.

Uzaylı olduğuna dair laflar vardı ortada. Uzak gezegenlerden gelmiş. Sibirya’da indirmiş can kurtaran mekiğini. Köknar ormanına dalmış alet. Bir iki fidanı yıkmış. Yaban domuzu sürüsünü ürkütmüş. Kurt yuvasının yanına, gübre yığınının üzerine düşmüş.

***

Tam o anda, Joaquin Phoenix, The Master’ın senaryosunu okuyordu ve tiner damlattığı içkisini yudumlarken radyoyu açtı:


***
Şiirci’de oturduk ve karşıda peruk satan dükkânların ışıkları yandı. Bana bunları anlattı. Uzaylı yalanını herkese inandırmış. Tam da “Abi, gerçekten ezan sesi duydun mu?” diye soracaktım. Yine de sordum. Omuz silkti. Sonra onun metinleri üzerine konuştuk. Ben daha önce hazırladığım ama kotumun arka cebindeyken annemin makineye attığı kâğıt tomarını çıkardım. İnandı bana garip. İrticalen konuştum artık.

“Platonov özellikle Can isimli romanında sonunda kadar Doğuludur. Ben onun garip bir şekilde Anadolu’dan su içtiğine inanıyorum. Karapınar’daki bir akasya ağacına son kez uğramış gibi. Adını unuttuğum –unutmak da Doğuya özgüdür- kahramanının iki büklüm annesinin bakışlarını buraya not düşerim. Çiçekli Neneler vardır bizde. Sazdan damında yaşar. Ayak bileklerine kadar acı ve huzura gömülüdür. İki büklüm kalkar. Elinde ibriği, bir çarşı camiine doğru yürür. Oğlu Kıbrıs’ta kalmış. Çiçekli Nenelerin bir kısmı zencidir. Söke’ye pamuk hasadı için getirilen artıklardan. Kalanı Kürt. Kürdün acısı ve öğünü tümden Doğudur.”

Adaçayı söyledi burada ve “Çok saçma ama devam et,” dedi.

“Bizden ve bize ait olduğunuza katılmıyor musunuz?” dedim.

Omuz silkti.

“Devam et, dedik ya koçum!”

“Bunu söyleyeceğini tahmin ediyordum abi. O halde Türkçe ’de son basılan Mutlu Moskova kitabından şu parçaya okuyayım sana.”

***

Okuduğum bölümdür:

“Anne, çok hastalanmıştım çok, şimdi kesecekler beni ama hiç de canım acımıyor!” dedi ve âciz, kendi kendine yabancı kaldı. Hayat içinden tekrar kopup gitmiş ve çocuk rüyalarından ırak, mahzun seyrine odaklanmıştı; nesneleri, izlenimlerinin toplamını görüyor, bu nesneler önünden son hızla akıp geçerken tanıyordu onları: İşte çok eskiden elinde tuttuğu çivi – şimdi paslanmış, eskimişti; işte küçük kara köpek-

***

Âciz ve kendine yabancı kalma hali bizim ilçe hastanelerinin bahçe kapısından itibaren büyüyen ve elle tutulan bir buluttur misal. Girişin hemen sağında sökülmüş teker başları üzerinde takoza alınmış Ford marka –markası yağmurda ve siste bakırlanmış- ambulans eskisi ağlar. Ford’a dayanmış iki anne ve halk bankası banklarında oturan onlarcası. Acilde kapıyı kapatıp bir hemşire ağlıyor. Çocuk hastalardan birisi –kuşpalazı- az önce öldü. Üzerine mermerşahi hastane bezini örttüler. Daha ufak olanı nesnelerle oynuyor. Çünkü yüksek ateş nesne ve insan –çocuk- arasındaki bağı inanılmaz güçlü örümcek ağlarıyla sağlamlaştırır:

“Şimdi anne” diyor -41 derecede olan- “Bizim iğde ağacı geldi az önce. Elinde yaşlı sakalı ve portakallarla. Portakal seviyorum ben. Kar altında güneş topu onlar. Çok uzakta büyüyorlarmış. İğde dede söyledi. Dağ dağ ardında. Ovaları ve çayları geçince zenginlerin tarlaları varmış. Allah gökten ve yerden ısıtıyormuş oraları. Ekmeği de gökten atıyormuş onlara. Zenginler Allah’a şükretmek için portakal ağaçlarını sulamışlar. Meyveleri de buraya kadar gelmiş. İğde dede böyle anlattı bana anne…”

Sözümü kesti.

“Bir dakika! Sen Stalin’i tanımadığın için bu kadar naif görüyorsun her şeyi.”

“Abi,” dedim.

“Senin nasıl öldüğünü biliyorum. Oraya da geleceğim.”

“Hayır,” dedi. “Mevzu bu değil.”

Anladım ki daha fazla dinlemek istemiyor beni. Karaköy’e indik. Kadıköy vapuruna bindik.
Aslında gittiğimiz yön bile Platonov’un bizden ve dahi bizden daha Doğulu olduğunu gösteriyordu.
Ben Mutlu Moskova’yı okumaya devam ettim. Platonov Abi, simit yedi. Susamlarını balıklara attı.

2012 Her Açıdan Kötü Geçti (A. Ömer TÜRKEŞ)

Her yeni yılın başında ekonomiden siyasete, spordan sanata, hayatın her alanındaki gelişmelerin dökümünü ve yorumunu yapmak adettendir. “Gelişmeler” sözün gelişi. İşin doğrusu 2012 yılında gelişme sözcüğünün içini dolduracak, yürek ferahlatacak pek bir şey yok elimizde. Aksine; hak, adalet, vicdan kavramlarından hiç nasiplenmemiş bir yönetim altında bir daha yaşanmasını istemediğimiz –ama sürekli tekrarlanan- travmatik olaylarla dolu bir yıl geçirdik. İç karartıcı ve umut kırıcı bir yıl daha...

Böylesine dibe vurmuş durumlarda sanata ve edebiyata sığınmak isteriz. Belki de en çok böyle anlarda ihtiyaç duyarız edebi anlatılara. Bize bizi anlatan hikayelerle beslenmek isteriz. Ama ne yazık 2012 yılı edebiyat –konumuz özelinde roman- alanında da umut verici olmadı. Nicelik anlamında bir gelişmeden söz etmek mümkün elbette; 800’e yaklaşan yeni roman sayısı bu alanda bir rekoru ifade ediyor. Beklenen, heyecan ve tat vermeyen, son on yılda sıklıkla tekrarlanan bir rekor bu. Bakın 21. yüzyılda sayısal anlamda nasıl bir seyir izliyor romanımız: 2000’de 144, 2001’de 139, 2002’de 219, 2003’te 232, 2004’te 316, 2005’te 345, 2006’da 418, 2007’de 391, 2008’de 419, 2009’da 457, 2010’da 557, 2011’de 770, 2012’de 780… 2013 yılı sonunda Cumhuriyet dönemi toplam roman üretimi on bine ulaşmış olacak.

Sayılarla konuşmayı sürdürürsek daha pek çok rekor çıkar karşımıza. Bunlar arasında romancılığımızın seyri açısından en önemlisi yeni yazar ve yayıncı sayısındaki artıştır. Bu artış ne yazık ki kitap satışlarının çekiciliğinden kaynaklanmıyor. En çok roman yayımlayan yayınevleri karlarını satışlardan değil, yazarlardan “masraf” adıyla tahsil ettikleri girdilerle sağlıyorlar. Kısacası editör, redaktör gerektirmeyen, edebiyatı hepten metalaştıran bir süreç yaşanıyor. Toplamı yirmiyi bulmayan yazarı ayrı tutarsak eğer; Türkçe yazılan romanların baskı ve satış rakamları 1000’i geçmiyor.

Edebi değerle sayısal değer arasında doğrusal bir bağ kurmak niyetinde değilim. Zaten böylesine kalabalıklaşmış ve kaotikleşmiş bir yayıncılık ortamında neyin değerli neyin değersiz olduğunu saptamak çok zor. Üzücü olan, iyi romanların ve gelecek vaad eden yetenekli genç yazarların gözden kaçırılması, yitip gitmesi… 2012 tam da böyle bir yıldı; çok satan vasat romanların konuşulduğu, az satan –az sayıda- iyinin kaybolduğu, sonuçta eksiklik hissi veren bir yıl...

Eksik, Eksik Olduğu İçin Yanlış!...

İsimlere baktığımızda romancılığımızın pek çok önemli ve değerli yazarı çarpıyor gözümüze. İlk sırada “Bir Ada Hikayesi” dörtlemesini “Çıplak Deniz Çıplak Ada” ile tamamlayan Yaşar Kemal var. Hayatı ve eserleriyle gerçek bir efsane. Ancak son romanında yorgun bir hali var ustanın. Dörtlemeyi bitirmesi sevindirici ama beklediğimiz kadar görkemli bir finali olmadı “Bir Ada Hikayesi”nin.

İhsan Oktay Anar’ın “Yedinci Gün”ü eğlenceliydi ama yazarın kariyerine katkıda bulunacak düzeyde değildi. Türk edebiyatının çok satar ve tanınmış yazarlarının -mesela Tuna Kiremitçi, Perihan Mağden, Ayşe Kulin, Ahmet Ümit, Oya Baydar, Yılmaz Karakoyunlu, Nazlı Eray, Turgut Özakman, Reha Çamuroğlu, Nermin Bezmen- romanlarının da satış anlamında beklentilere cevap vermiş olması muhtemeldir. Ancak şunu özellikle belirtmek gerekiyor; “çok satar” listelerine aday romanlar 2012’de önceki yıllara göre çok daha -en hafif ifadesiyle- zayıf kaçtı.

Roman sayısı 800’e yaklaşınca okunanlar okunmayanların yanında ihmal edilir bir sayıda kalıyor. Okuyamadıklarıma haksızlık etmemek için Türkçe yazılan romanlarda yılın “iyi”leri sıralaması vermek istemem. Ancak genel bir değerlendirme yapabilirim; aslında başlangıcından bugüne Türk romanında kendisini hep hissettirmiş bir eksiklikten söz edeceğim. Eksiklik 2012 yılının bunaltıcı atmosferinde daha da rahatsız edici hale geldi. Türk romanında eksikliğini hissettiren şey gerçekçilik, gerçekçi gibi görünenlerdeki eksiklik ise gerçeklik dugusudur. Kuşkusuz pek çok istisna sayabilirim ama 9000’i aşan roman sayısı içinde birkaç yüz roman genellemeyi bozmuyor; Türkiye’de roman yazma ve okuma pratiği bireysel ve toplumsal gerçeklerle yüzleşmek yerine gerçeklikten kaçmanın bir aracına dönüşüyor.

İlk yazarlar roman sanatını Osmanlıyı kurtarmak maksadıyla Batı’dan ithal etmişler ancak Osmanlı toplumun baş edilmesi güç gerçeklikleriyle yüzleşemedikleri için hayali aşk hikayeleri anlatmakla geçirmişlerdi yazarlık kariyerlerini. Cumhuriyet dönemi de farklı olmadı. Siyasi ve toplumsal gerçeklerle uğraşmanın bedeli ağır, tarihsel gerçeklerse devlet tekelinde olduğundan yazarlara kalan yegane konu özel hayatlardı. Sonuçta sayısız aşk romanı, suya sabuna dokunmayan polisiyeler, resmi anlatılardan kopyalanmış tarihi ve Cumhuriyet ideolojisini yaymayı vazife edinmiş siyasi romanlar üretildi yıllarca. Gören, duyan ve söyleyenlerin başına gelenler ibret vericiydi; toplumun büyük bir bölümü gibi yazarların büyük bir bölümü de üç maymunları oynamayı tercih ederek görmedi, duymadı, söylemedi. Bellek sıfırlandı, ötekiler dışlandı, belki de hepsinden önemlisi kanayan yaralar sarılmadı, travmalar yok sayıldı.

Savaş haberleri, tutuklamalar ve açlık grevleri ile geçirdiğimiz 2012’nin travmalarını sindirmeye çalışırken fark ettim ki travma anlatılarının yokluğunun ilk nedeni insanların travmaya maruz kaldığının farkında bile olmaması, olsa bile yalanlarla bastırması...

Maddi gerçekliğin somut olguları yerine hayalindeki fantazya ülkesini koymaya çalışan, giderek buna inanan, başkalarını da inandırmaya, inanmayanları imhaya kararlı iktidarların yönetimindeki bir ülkede, anlaşılan o ki yalan ve sahte gerçeğin yerini alıyor İlginç olan inandırmak için hiç bir çaba gösterilmemesi, çabaya ihtiyaç bile duyulmaması. Hatta abartı ve mübalağa hayallerdeki imgeyi beslediği için toplumca daha çok talep edilen bir dil canbazlığı. Yalan o kadar apaçık söyleniyor, o kadar arsızcasına pazarlanıyor ki, gerçekliğini sanki sergilenen sahteliğinden kazanıyor.

Bugün sanat ve edebiyatın kurmacalığından anlaşılan tam da budur; gerçeklerin üzerini örtmek, karartmak hatta yepyeni ve fakat tamamiyle fantastik bir gerçeklik yaratmak. Olmayanın oldurulduğu pespembe bir dünya sunmak… Tarihi, siyasi, fantazya, bilim kurgu, polisiye, aşk… Fark etmiyor. Edebiyat ürünlerini kategorize etmeye hiç gerek yok. Önemli olan edebiyatın bir bütün olarak ne yaptığı, gerçeklikle nasıl bir ilişki kurduğu. Gerçeklikten bilinçli bir kaçış olduğunu düşünmüyorum. Sorun gerçekliğin kavranışında. Bir yazar ancak farkına vardığı gerçekliği ifşa eder. Okuyucu farkına vardığı kadarını benimser. Herkesin kendi derdine düştüğü böyle bir hayat içerisinde gerçekliğin yerini arzular, düşler ve hayaller almış, edebiyat kaçılacak pembe bir dünyaya dönüşmüşse eğer, bunun nedeni gerçek hayatın ekonomik ve siyasal anlamda eşitliksiz, adaletsiz, baskıcı, boğucu, şiddet dolu atmosferidir. Başbakanından entelektüeline, gazetecisinden generaline, devlet başkanından sokaktaki insanına kadar herkesi kapsayacak şekilde gerçeklikten toplu bir kaçışın yaşandığı Türkiye’de böyle bir atmosferi –edebi ölçütleri ıskalamadan- hikayeleştirmek gerçekten zor bir iş ve eksik kalıyor. Romanımızın 2012 yılındaki hali işte böyle göründü gözüme; “eksik, eksik olduğu için yanlış”!...

Kurmacanın Kalabalık Sahnesi (Büşra ÖZCAN)

Her öykünün okuru üzerinde bıraktığı tesir farklıdır. Bu tesir kimi zaman uzun, kimi zaman kısa sürelidir, bazen alabildiğine renkli ve yoğun, bazense soluk ve belirsiz duygulara sürükler insanı. Uyumadan önce, yürürken, otobüs beklerken, bir yerlere yetişirken, yere düştüğümüzde, geç kaldığımızda, sıkıldığımızda, bir yerlerimiz kanadığında, üşüdüğümüzde, öfkelendiğimizde, gazeteyi doğru düzgün katlamayı bir türlü beceremediğimizde, aklımıza gelebilecek en tuhaf ve karmaşık anlarda, sözgelimi bir mülakat esnasında veya muayene sırasında bazı sesler ve görüntüler zihnimize düşer, orada yankılanır, bulanıklaşır, belki de uzun bir unutuşun ardından beklenmedik bir biçimde apaçıklaşırlar. Kesilen elden akan kan karı kırmızıya boyar, adliye koridorunda iki adam bir kavgaya tutuşur, sevilen kişiye açılmak için düzenlediğimiz buluşma midemize saplanan ağrıyla acil serviste son bulur, bir ıslık sesi bizi daha önce hiç girmediğimiz sokaklara götürür, evler terk edilir, evlere geri dönülür. Geriye dönüp baktığımızda bu fotoğraflarla hatırlarız öyküleri. Diyaloglardan, olay örgülerinden, ilk ve son cümlelerden çok, elden düşüveren bardağın çıkardığı gürültü, berberin makasının şakırtısı aklımızda kalır. Bir de erkenden gidişine, bir müddet daha vakit geçirip hemhal olamayışımıza yandığımız kahramanların ellerini dizlerine koyup oturuşları, susuşları, sigara yakışları, pazar sabahı açık büfe arayışları, kaybolmaları, ölümleri ve doğumları. Ali Teoman’ın Kırık Kalpler Terzihanesi’ndeki öykülerine geri dönüp baktığımızda da eşyaların, mekânların ve karakterlerin içinden geçiyoruz. Gizemli, romanesk ve grotesk öyküler olarak başlıklara ayrılmış kitapta, şeylerin tekinsizliği, sertliği ve uğultusu sayfalar boyunca titizlikle işleniyor. Yazar, yerinden oynatılacak tek bir sözcükle bozulacak bir anlatı evreni kuruyor kendisine.
Kitabın ilk bölümü olan “Gizemli Öyküler”de eşyalar, onlara dokunan, onları alıp bir yerden bir yere taşıyan, sürükleyen karakterleri arka plana itip silikleştiriyor. Sahnenin ortasında duran, nereden geldiği belli olmayan, neredeyse kendi kendine var olan geçmişsiz yahut zamanın derinliklerinde kaybolmuş birtakım nesneler anlatılıyor bu öykülerde. Eşyaların iktidarı ele geçirdiği, inat ettiği, kontrolün kaybedildiği hikâyelerin derinlerinde insanı huzursuz eden, yerinde şöyle bir kımıldamasına neden olan iki duygu var: Endişe ve korku. Daimi bir şüphe. Şeylerin sahneyi ele geçirişini izlemenin okuru tedirgin eden bu kasvetli yanı gerek tematik ortaklıklarından, gerekse üsluplarının ve dili kullanış biçimlerinin benzerliğinden dolayı Ali Teoman’ın öykülerini, Bilge Karasu’nun ölüm ve karanlıkla dost, okurunu labirentlerde, dipsiz mağaralarda kaybettirip heyecanlandıran öykülerine yakın kılıyor.
Bu hislerin kökeninde eşyaların öykülerdeki kuşku veren, neredeyse sinsi yönü yatıyor. Adressiz, pulsuz, göndereni belli olmayan mektuplar sözün yokluğunun altını çiziyor. Ketum varlıklar odanın ortasında handiyse endişeden titreyecek karakterleri gözetlenme korkusuyla yerlerine mıhlayacak kuvvetteler. Onların bu yoğun duyguların başlatıcıları olmalarındaki ikinci etkense bir zamana, uzama ve daha da ilginci, gönderene ait olmayışları, yani kimsesizlikleri. Bu öncesiz ve sonrasız hal, istense de durmayan, derine indikçe inen asansörleri, hiç kesilmeden belki yüz, belki iki yüz kere çalan telefonları ürkütücü kılıyor. Yazarın başta da belirttiği bir gizemli bir hale, hikâyelerin başında gittikçe daha keskin bir yoğunlukta parıldıyor.
Kitabın “Romanesk Öyküler” bölümünde ise bu hayalet eşyalar yerlerini mekânların tasvirine ve çakılı kalmaktansa kımıldayan, hareket eden, durağanlıktan uzak karakterlere bırakıyor. Yine de, yazar bu karakterleri isimlendirmiyor, mevki ve konumlarıyla anıyor onları. Sözcük oyunlarının ve absürdün sınırlarına dâhil kurum ve kuruluşların bir yerlerinde yer alan kahramanlar, oyunculara dönüşüyor, başlarından geçecek olayları yaratmıyor, onlara dâhil olmakla yetiniyorlar. Bu yüzden de bu kahramanların varlıkları anonim denilebilecek ölçüde belli belirsiz öykülerdeki kalabalık sahnelerin içinde.
Kitabın son bölümü olan “Grostesk Öyküler”, en baştan beri tüm uyumsuzlukları ve kimliksizlikleriyle anlatılan “şeyleri” dünyanın dışına taşıyor. Anlatıcı bunu onları kimi zaman bir sigara dumanının arkasına, kimi zaman beyaz bir tülün arasına gizleyerek, soyutlaştırarak, saydamlaştırarak yapıyor.
Kırık Kalpler Terzihanesi başından sonuna değin bir kedi-fare oyununun etrafında dönüp dolaşan, sayfaları gizle, gizemle, gözetleyen ve gözetlenenlerle dolu, herkesin bir başkası olduğu, hiç kimsenin kendisi olmadığı, gerçeğin bir aynadan aksedenlere denk düştüğü iç içe geçen durumlar ve olaylardan meydana gelen öykülerden oluşuyor. Ali Teoman, öykülerinde gerçeğin hükmünü kurguyla kırıyor ve okurunu ikirciğin orta yerine bırakıveriyor. Hakikate asla değemeyeceğini hissetse de, gerçekliğin netlik ayarının izine edebiyatla düşüyor yazar.

KIRIK KALPLER TERZİHANESİ, Ali Teoman, YKY, 2012.

Yüzler Yalan Söylemez (Doğuş SARPKAYA)

Bazı kitapların sonu yaklaştıkça, insanın içini hüzün kaplar. Çok keyifli ve eğlenceli bir tatilden dönmek zorunda kalmışsınız gibi düşünmeye başlarsınız ya da “sonsuz pazar” gününün bittiğini ve acımasız pazartesinin başlayacağının ayırdına vardığınız saatlerin mutsuzluğunu hissedersiniz. Edebiyatseverlerce üçüncü cildi heyecanla beklenen, Javier Marias’ın Yarınki Yüzün romanı da benzer duygular yaratıyor okuyucuda. Okurken sizi içine alan ama aynı zamanda zorlu bir yolculuğa çıkaran, iyi edebiyatın ne olduğunu hatırlatan bir kitap Yarınki Yüzün.

Yarınki Yüzün’ü eline almamış okuyucular için kısa bir özet yapalım: Kitabın kahramanı karısından ayrılınca İngiltere’ye taşınan ve BBC’de çalışan İspanyol çevirmen Jaime Deza. Deza, bir gün Oxford’ta okutmanlık yaptığı dönemde tanıştığı Latin Dilleri uzmanı Wheeler’in davetine katılır. Wheeler, O’nu Bertram Tupra ile tanıştırır. Daha sonra Wheeler, Tupra’nın özelliklerine dair Deza’yı sorguya çeker. Deza’nın bilmediği şey aslında bir mülakatta olduğu ve yakında insanların içyüzünü, potansiyellerini öngöreceği bir mesleğe adım atacağıdır. Tupra, İngiliz Gizli Servisi içinde isimsiz bir birimin başındadır. Deza’dan istenen, insanların muhtemel geleceklerini tahmin etmesidir. Çünkü, “İnsanlar ihtimallerini damarlarında taşırlar; bu ihtimalleri gerçekleştirmeleri sadece zaman, dürtü ve koşullara bağlıdır”. Adı meçhul bu birimde insan davranışları çevirmeni ve karakter yorumcusu olarak işe başlayan Deza, işinde ilerledikçe hem kendi yaşamını hem de yakınlarının yaşamlarını daha derinlemesine incelemeye başlayacaktır. Bu aynı zamanda kişisel tarihten toplumsal tarihe yapılan bir yolculuğa da kapı aralayacaktır.

Şimdi ile geçmiş arasında gidip gelen, geçmişin günahlarıyla bugünün yüzeyselliği arasında salınan bir anlatı Yarınki Yüzün: İspanya İç Savaşı ve İkinci Dünya Savaşı’nda yaşananları ele alırken, insanın kötülüğünün sınırsızlığının üzerine düşündürüyor. İnsanların yarınki yüzlerinin en çirkin, en güzel, en adi, en onurlu, en hain, en erdemli olduğu zaman olan savaş zamanlarını ele alarak, ihtimalleri tartma imkânı sunuyor.

Yazarın Mesafesi

Yarınki Yüzün’ün en etkileyeci noktalarından biri, okuru sürekli roman yazımı üzerine düşünmeye itmesi: Mesela romanı okurken sürekli yazarın mesafesi üzerine kafa yorarken buluyorsunuz kendinizi. Metin ve karakterle mesafesini koruyan yazarın, anlatıya okuyucuyu da dahil ettiğini, bu şekilde okuma deneyiminin demokratikleştiğini savunan eleştirmenleri düşünelim. Marias’ın, Jaime Deza aracılığıyla, soluk almadan yaptığı yorumlarla bu mesafeyi oldukça daralttığını söyleyebiliriz. Böyle bir daralma metnin değerinde bir düşme yaratmıyor. Yazarın sesinin baskın olmasının büyük bir tehdit olarak algılanmasına bir cevap niteliğini taşıyor Yarınki Yüzün. Aslında bu konuda Wayne C. Booth’un Kurmacanın Retoriği’nde söylediklerine kulak verilebilir: “Kurmaca ile ilgili tüm deneyimlerin merkezindeki bir diyalogda yazarın sesi hala baskındır. Yorum dışarıda bırakılsa da, yargıları açığa vurmak ve tepkileri biçimlendirmek için yüzlerce gereç vardır. Şiirde daima ayrıntıları değerlendirme tarzımızı kontrol eden imgelem ve simge örüntüleri modern kurmacada da etkilidir. Hikâyenin hangi kısımlarının dramatize edileceğine, epizotların sırasının ve birbirilerine oranlarının nasıl olacağına dair kararlar Hamlet’te olduğu kadar The Hamlet’te de, Odysseia’da olduğu kadar Ulysses’te de etkili olabilir”.

Marias, Booth’un söylediklerini doğrularcasına, hikâyelerin nasıl dramatize edileceği, bölümlerin nasıl sıralanacağı, bir olaydan başka bir olaya geçerken nasıl bir yöntem izleneceği konusunda hâkimiyetini tüm roman boyunca koruyarak, okuyucunun oyuna katılmasını, hikâyenin akışına dair tahminlerde bulunmasını, dahası hikâyeye yön veriyormuş hissini yakalamasını engelliyor. Kahramanı Deza’nın başına gelen şey okuyucunun da başına geliyor. Roman boyunca Deza, konuşmaları kendi istediği gibi yönlendiren insanlarla diyalog kuruyor: Özellikle Wheeler ve Tupra ile yaptığı konuşmalarda hissettiği bir şey bu. Diyalogun iplerini elinde tutan, istediği zamanlarda konuşmayı farklı yönlere döndüren, sonra oradan asıl konuya geri dönen, anlattıklarını ayrıntılandıran, diyaloğun bir batağa sürüklendiğini hissettiğiniz anda sizi şaşırtacak bir bağlam kuran karakterler yaratmış Marias. Romanın üslubu ve biçimi de bu karakterlerin kişilik özellikleriyle şekillenmiş sanki.

19. Yüzyıla Selam

21. yüzyılın edebiyatının, 19. yüzyıla göz kırpması olarak da okunabilir Yarınki Yüzün. Çünkü postmodern çağın, tasarruflu anlatım modalarına tümüyle kulaklarını kapatarak, uzun, derin ve yüzeyselliği reddeden bir roman. Metin, kimi zaman politik olarak yanlış noktalara savrulsa da (özellikle İspanya İç Savaşı ile ilgili bölümlerde faşistlerle devrimcilerin günahlarını eşitleyen tavırdan bahsediyorum) Marias’ın romansal adalet konusundaki duyarlılığı anlatıyı düzlüğe çıkarıyor. Okuyucusunu sürekli uyanık tutan, sürekli düşünüp başka bağlantıları araştırmasını talep eden, okuru buna zorlayan bir roman. Marias, bunca kötülüğün yaşandığı bir dünyada insanların pamuklarla sarılarak körleşmesine karşı uyanık olmaya çağırıyor okuyucuyu. Jamie Deza’nın babasının sözlerini, okuyucu da üstüne alınmalı: "Daha yeni başladın, devam et. Hadi çabuk, acele et, düşünmeye devam et. Önemli olan, zor olan, devam etmektir; artık düşünecek ya da bakacak bir şey kalmadığı, devam etmenin vakit kaybetmek olacağı hissine kapıldığında devam etmektir. Önemli olan hep orada, kaybedilen vakittedir, insanın artık hiçbir şey olamayacağını düşündüğü yerdedir".

YARINKİ YÜZÜN CİLT 3: ZEHİR, GÖLGE, VEDA, Javier Marias, Çev: Roza Hakmen, Metis Yayınları, 2012.

Dedesinden Miras Kalanlara (Büşra SATICI)

“Belki de dönüp dolaşıp geleceğin yer başladığın yerdi.”

Umut Dağıstan’ın ikinci romanı Üst Kattaki Cinler’den sonra yayınladığı Boşluğun Sesi. Dağıstan’ın romandaki başkarakteri Bilal Kaya. Bilal Kaya ve ailesinin ekseninde geçenlerin anlatıldığı romanın neredeyse gizli kahramanları da var. Bunlar Bilal Kaya’nın amcası ve dedesi. Aslında bunun nedeni Bilal Kaya’nın kendisi; yani, onlarla farklı şekillerde kurduğu ilişki.

Bilal’in amcasıyla akrabalık ilişkisini aşan bir bağı var. Oldukça samimiler. Neredeyse Bilal’in çocukluğuna dair en güzel anıları tamamıyla amcasıyla. Bilal onunla oyunlar oynamış, kendisini en çok onun yanında güvende hissetmiş, en özel ve önemli şeyleri ondan öğrenmiştir. Amcasının ölümüyle geçici bir boşluğa düşen Bilal, amcasının tavsiyelerini, sözlerini hiçbir zaman unutmamış; hep anımsamıştır. Dahası, anımsamakla kalmamış; onlara göre davranmıştır.

Hayal meyal hatırlıyor olmasına rağmen Bilal’ın hayatında her zaman için en önemli insanlardan biri de dedesi Resul Kaya olmuştur. Dedesiyle ilgili hatırladığı en somut şey, hasta yatağında yatan ve günden güne eriyen bir adamın görüntüsüdür. Yine de hayatında en sıkı ilişki içerisinde olduğu insan dedesi olmuştur. Nasıl mı? “Boşluğun Sesi” ile.

“Boşluğun Sesi”, Resul Kaya’nın yazmış olduğu defterlere verdiği addır. Roman boyunca yer yer bu defterlerden bölümler görünür. Yani Boşluğun Sesi içerisinde “Boşluğun Sesi”ni okuyoruz. “Boşluğun Sesi”nde yazanlarla Bilal düşünür, sorgular ve hayatıyla ilgili yeni kararlar alır. Okuyucu da Bilal ile birlikte düşünür. Tabi ki kendi hayatını, kendi yaşamını…

Resul Kaya’nın defterlerinde “Gençlik”, “Hayatın Kaynağı”, “Aşk”, “İlişkiler” gibi başlıklar altında Bilal’i ve okuyucuyu düşündüren yazılar vardır. Örneğin “yalnızlık” oldukça etkileyici bölümdür: “İnsanın yalnız olması için geçmişinde, şimdisinde ya da geleceğinde biri olması gerekir. Onu düşünmesi, özlemesi, istemesi gerekir. Onun yokluğunun verdiği boşluktur yalnızlık. Şayet öyle biri yoksa ve buna rağmen insan yalnız olmak ve bundan dolayı ıstırap çekmek istiyorsa, o zaman olmayanı yaratmak zorundadır. Öyle biri varmış gibi onu düşünmesi, özlemesi, istemesi gerekir. Şu hayatta belki de en çok, gerçek manada bir yalnızlık için emek gerekir”. Bilal’e dedesinden kalan yalnızca bu defterler değildir. Dedesinin kurduğu Antalya’daki otelin işletmesi de Bilal’e kalmıştır. Daha da önemlisi Bilal’e dedesinden, hem dedesinin karakteri hem de malları miras kalmıştır. Öyle ki Bilal’e dedesinin ölümünden sonra bile konuşulan çapkınlığı bile miras kalmıştır. Fakat hepten şanslı biri değildir. Başına gelen ani ölüm de dedesinden miras kalmış denilebilir.

Evli olmasına rağmen başka birliktelikler yaşayan Bilal, bir gün dedesinden kalan otelinde evli bir kadınla birlikte olurken, kadının kocası tarafından bir bıçakla öldürülür. Dedesinden miras kalan otelde, dedesinden miras kalan karakteri nedeniyle ölür ve romanımız da yine Bilal Kaya’nın dedesinin defterlerinden bir yazı ile son bulur. “‘Hayat’: [B]u yüzdendir ki her hayatın bir hikâyesi vardır ama bu hikâyeler çoğunlukla anlatılamaz. Anlatıldığında emin olun ki, orada hayat yoktur. Anlatacak bol bol hikâyeleri olduğunu söyleyenler, aslında yaşamayanlardır. O yüzden en güzel hikâyeleri daima ölüler anlatır”.

Her ne kadar sonu ölümle bitse de Dağıstan’ın son romanı oldukça ilginç kurgu ve iç metinlerle dikkat çekici. İyi okumalar.


(Umut Dağıstan, Boşluğun Sesi, İstanbul, Ayrıntı Yayınları, 2012).

Geride Bırakılan Utançtır (Önder ÖZDEN)

"Yepyeni bir dünyanın hızla yaklaştığını gördüm. Daha bilimsel, verimli bir dünya, evet. Eskiden beri var olan hastalıklara çare bulunan bir dünya. Çok iyi. Ama aynı zamanda katı, zalim bir dünya." (Ishiguro, 2011:256).

Kazuo Ishiguro (2011), Beni Asla Bırakma/Never Let Me Go adlı romanında şok edici bir sıradanlık sunar okuyucusuna. Zamansız veya geçmişteki bir şimdide, okurunu kendi bedenine bakmaya, onu sorgulamaya davet eder. Bağışçıların, organ üreten bedenlerin, yaşantılarını anlatırken Kazuo Ishiguro, fütüristtik bir evrenin değil, içinde bulunduğunuz anın ağlarına yakalandığınız hissi tüm duygularınızda kol gezer. Bu his, organ üreten bedenlerin (birey denilebilir mi?) ve onları kendi rollerine hazırlayan kurumsal ve bilişsel mekanizmaların, nasıl kurgulandığını gördükçe artar (aynı zamanda o mekanizmalar bu hissin kaynağıdır da). Ishiguro’nun ortaya koyduğu bu dünya, sıradanlığı ile okurunu; beden-politika, doğa-insan, organik-inorganik gibi ikilikleri yeniden ve yeniden düşünmeye sevk eder.

Beni Asla Bırakma’nın kahramanı Kathy H. henüz organ bağışında bulunmamış fakat organ bağışı yapan kendisi gibi üretilmişlere bakıcılık yapmaktadır. Roman onun anıları etrafında şekillenir. Roman, geçmişe doğru ilerler, şimdi ise yıkıma evirilir. Kathy H, bakıcılığı bırakıp tıpkı arkadaşları gibi organlarını bağışlamaya başlayacak ve yakında ölecektir. Ama o da yine diğer “üretilen”ler gibi ölümü aslında hep yaşar. Kathy ve arkadaşları sonsuz bir üretim ve yeniden-üretim çemberinde “hayatlarını” sürdürürler. Kendilerine ne olacağını bilirler; onların deneyimledikleri ölüm değil tükenmedir. Bile isteye organlarını “gerçek” insanlara verirler. Kaçma, isyan etme girişimleri, hatta hayalleri bile yoktur Ishuguro’nun organ bağışçılarının.

Organ bağışçılarını, Hailsham adı verilen bir okulda o kaçınılmaz geleceklerine gözetmenleri hazırlar. Okulda ağırlıklı olarak sanat eğitimi verilmekte, “üretilmiş”lere geleceklerinin ne olduğu ise açık bir şekilde anlatılmaz. Fakat onlar bilirler başlarına ne geleceğini ama bunu mesele etmezler. Aksine “normal” insan olmadıklarına veya gelecekte organ bağışı yapacaklarına dair konuşmalardan utanırlar ve konuyu kapatmaya gayret gösterirler: “Bazı konuları görmezden gelmeye özen göstermemizin sebebi, utanmamızdı” (Ishiguro, 2011:73).

Roman önceden belirlenmiş geleceklerine yürüyen üretilmiş/yaratılmış bedenlerin (insanların?) öyküsünü gözler önüne sererken hikâyeye eşlik eden duygu utançtır. Organ bağışçılarının “normal” insanlarla karşılaşmalarına, bu karşı karşıya gelmeye daima utanç eşlik eder. Hailsham’a gelen “normal” bir insanın (okula gelen bu insanı Madam olarak tanırlar) tepkisini Ishiguro, kahramanın ağzından şöyle ifade eder: “Madam gibi başka insanların, sizden nefret etmeseler, kötülüğünüzü istemeseler bile sizi gördükleri, sizin bu dünyaya nasıl ve neden getirildiğinizi düşündükleri an ürperdiklerini, ellerini sizin elinize değdirmekten çekindiklerini, bunu hiç istemediklerini öğrenirsiniz” (Ishiguro, 2011:42-43). Kathy H, Madam’la karşılaştığında durur ve yüzüne bakar: “Şimdi bile, bastırmaya çalıştığı ürpertiyi görebiliyordum, içimizden birinin ona kazayla dokunma ihtimalinden dolayı duyduğu gerçek korkuyu” (Ishiguro, 2011:41). Madam’ın korkusu, organ bağışçılarının bazı konuları konuşmaya başladıklarında hissettikleri utançla birleşir. Madam’ın korkusu, görülmek istenmeyenin aniden görünür ve görmeme isteğinin ardında gizlenen “gerçeğin” ayan olmasıyla utanca dönüşür. “Gizlenen gerçek”; insan ile insan olmayanı belirleyenin ne olduğu, insani olanla olmayan arasındaki sınırın varlığıdır. Bu sınırla karşılaşmak, insanda insan-olmayanla, insan-olmayanda ise insan olanla yüzleşmek utancın asıl kaynağıdır.

Utanmak, Agamben’den ödünç alınarak söylenirse, kabul edilemeyecek bir şeyle karşılaşmak, onunla burun buruna gelmek anlamına gelir. Fakat kabul edilemeyecek olan şey utanç duyana dışsal değildir, bir mahrumiyetin sonucudur. Utanma, birbiriyle girift yapıda iki sürecin üst üste bindiğini gösterir. Bir yandan kendi içindeki mahremiyetle (örneğin fizyolojik hayatla) karşılaşılırken, diğer yandan bu mahrem edilgenlik alt edilmek istenir. Agamben, utancın içeriğinin öznenin kendi özneliğinin-yok-edilmesi olduğunu ifade eder: “Utançta öznenin kendi özneliğinin-yok-edilmesinden gayrı bir içeriği yoktur; kendi rahatsızlığının, bir özne olarak kendi bilincini kaybetmenin tanığı haline gelir. Hem özneleşme hem de öznelliğin-yok-edilmesi biçimindeki bu ikili hareket utançtır” (Agamben, 2010:106). Böylelikle Levinas’ın, utancın açığa çıkardığı şey, kendisini keşfeden Varlık’tır (Levinas’tan aktaran:Agamben, 2010:106), önermesi anlamlı hale gelir. Utanç, tam da insanın Varlık ile karşılamasında deneyimlediği duygu olarak ontolojik bir yer edinir (Agamben, 2010:106).

Agamben’in yorumu takip edildiğinde, Ishiguro’nun romanında, organ bağışçıları ile karşılaşan “normal” insanın ve bağışçıların hissettiği utançta özneleşme ile-özneliğin-yok-edilişi, benliğin-yitirilmesi ile benliğe-sahip-oluş, tebaalık ile egemenlik birlikte üretilir (Agamben, 2010:108). Öznelliğin özünde utancın olmasının nedeni, onun kuruluş itibariyle özneleşme ve öznelliğin-yok-edilişi biçimini içinde barındırıyor olmasıdır. Utanç, özneleşme sürecinde öznelliğin-yok-edilişini ortaya çıkaran ama aynı zamanda öznelliği-yok-edilişinde özneye tanıklık eden arta kalandır (Agamben, 2010:112). İnsan olanla olmayanı yeniden ve yeniden üreten sınır utançla ayan hale gelir.

Giorgio Agamben, özneleşme ile özneliğin-yok-edilişinin, benliğin-yitirilmesi ile benliğe-sahip-oluşun kaçınılmaz bir biçimde tebaalık ile egemenliğin üretimiyle aynı sürecin parçası olduğunu savlamaktadır (Agamben, 2010). Kurucu ilk bağ böylelikle insanın “mahremiyle” karşılaşmasıdır. Konuşabilen, düşünebilen varlığın, fizyolojik hayatıyla yüz yüze gelmesidir. Bu karşılaşma, insan olanla olmayan arasındaki sınırın nasıl inşa edildiğini/edileceğini değil tam da sınırın kendisini sorunsallaştırmayı gerektirir. Beni Asla Bırakma’nın araladığı ve Agamben’in derinleştirdiği, utancın sınırın esnekliğini, müphemliğini ortaya çıkarmış olmasıdır. Roman, sınırı tahkim çabasının nasıl her zaman başarısızlığa uğradığını gösterir. İnsani olanla olmayan arasında olduğu kabul edilen farkın kolayca aşılabileceğini, yeniden ve yeniden kurulabileceğini, sınırın nicelikselliğini fark ettirir.

Kazuo Ishiguro (2011), Beni Asla Bırakma, çev: Mine Haydaroğlu, YKY. (6. Baskı)
Giorgio Agamben (2010), Tanık ve Arşiv, çev: Ali İhsan Başgül, Dipnot.

Öykünün Genç Sesi (Şenay Eroğlu AKSOY)

2010 yılında Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülü’nü kazanan Pelin Buzluk’ un yeni kitabı, Deli Bal’ın ikinci baskısıyla eşzamanlı olarak okurla buluştu.

Can Yayınları tarafından basılan Kanatları Ölü Açıklığında on üç öyküden oluşuyor. Buzluk, ilk kitabında kurduğu sarsıcı üslubu serinkanlı bir anlatı evrenine taşıyor Kanatları Ölü Açıklığında’ da. Kahramanlarını cesurca, çoğunluğun görünür kılmaya çalıştıklarına inat insanın karanlığında gezdiriyor. Farklı coğrafyalarda, gerçeküstü kurgu dünyalarında gezinirken söylencelere yaslanıyor. Kimi öykülerinde- Saklambaç - hikâyeyle başat yürüyerek kuruyor atmosferi; korunaklı bir kuyu yaratarak, anti militarist bir ninni söylüyor. Yaralayıcı, kıyıcı duygulara işaret ediyor. “Kayıplarımız”ın hiç dinmeyen acısını sesliyor.

Kanatları Ölü Açıklığında Yorgancı Yorgo’nun oğlu İbrahim’in kederli hikâyesiyle açılıyor. Babasının ölümü ardından, öykü anlatıcısının ailesi tarafından sahiplenilen, okura kendini anlatacak bir cümle bile kurmadan, başı önde yitip giden İbrahim’in hikâyesi. Öykü döngüsel bir anlatımla adım adım bütünleniyor. Anlatıcının soğukkanlı aktarımıyla babasız bir çocuğun ”İbrahim Dağı”nda yitişine tanıklık ediyoruz. Ne trajik ki içinde kahramanımızın yittiği yer onun adıyla anılır oluyor: İbrahim Dağı. Babam onu eve getirdiğinde ben sekiz yaşındaydım. Abim on dört. Ufaklıklar altı ve dört. Kızlar on beş ve on bir. Babam eve üzgün gelmişti. İçeri girince kapıyı örtmeye davranırken geride onu görmüştük.” İbo gir içeri,” demişti babam. “Kardeşinizdir. Aranıza alın. Oynayın. Yer verin.” Geldiği gün kızlar arka avluda yıkadılar onu. Bir yandan tasla sabunla vuruyorlardı kafasına. Niyetleri iyi ya da kötü değildi. Niyetsizdiler… Evin çocuklarındaki bu niyet (sizlik) İbrahim’in yitişine kadar sürüp gidiyor.

Buzluk’ un kalemi nahif söyleyişlerden uzak, cesur, kimi yerlerde saldırgan. İbrahim Dağı bir yanıyla kıskançlık gibi sıradan duyguların hepimizin içinde olan kıyıcı karanlığa doğru yol alabileceğini gösterirken; bir yanıyla “İçinde yetimlerin beslendiği evler”i kutsayan yutturmalık bakışa, sarsıcı bir itiraz sanki.

Olağanı anlatmak istemeyen bir yazar

Kanatları Ölü Açıklığında’ da yer alan öyküler, farklı coğrafyalara, çizgidışı yaşamlara uzanıyor. Bir öyküde Hindistan’da ölü yakarak geçimini sağlayan kahramanın, yaşamını değiştirme, yeni yollara çıkma arzusuna ortak olurken; bir başka öyküde zengin evinin duvarında açılan küçük oyukta yaşamını sürdüren bir evsizle tanışıyor; bir diğerinde ise kopuk bir parmağın sahibini bulabilmek için Pakistan’a giden bir esrikle yol alıyoruz. Buzluk, yaşamın içinden seçtiklerini Kanatsız adlı öyküde olduğu gibi sokakların yasaklı, balkonların sokak yerini aldığı gerçeküstü kurmaca dünyalar kurarak anlatılıyor. Okura sonu bilinen hikâyeler anlatmak yerine güçlü bir atmosfer kurarak metnini var etmeyi seçiyor. Kasap Havası adlı öykü ise kahramanımız Asiye’nin bindiği minibüsün, yoğun kar yağışı nedeniyle Dikmen yokuşuna çıkamamasıyla başlıyor. Minibüsten yokuş başında indirilen yolcuların kar oyunlarındaki çocuksu neşesine ortak ediliyor okur. Bu çocuksu neşe Asiye’nin ısınmak için bir kasap dükkânına girişiyle gerilimli bir mecraya doğru evriliyor. Dükkân sahibiyle kahramanımız arasında geçen kafa karıştırıcı diyalog, içerinin sıcaklığı Asiye’nin âdeta dışardaki kar gibi gevşeyerek kendini bırakmasına neden olurken, boynundaki ipe astığı kuş ve tavşan ölüleriyle içeri giren adam, var olan gerilimi iyiden iyiye artırıyor. Asiye’nin adama “Uzun ölürler mi?” sorusuyla gerilim dozu artan öykü, kapanışta aynı sorunun boşluğa asılı bırakılmasıyla okuru oyuna dâhil ediyor. Asiye’nin sonunu hayal etmekse, ipuçlarını yazarın verdiği kurmaca dünyada kalarak, yeni aramaları gerektiriyor.

İlk kitabı Deli Bal’da saldırgan kurguları -2.9 Saniye- giyotin hızı sarsıcılığıyla okura bulaştıran Buzluk, bu defa usul usul anlatarak öykülerini okuru daha da yakınlaştırıyor çattığı dünyalara. Sarsıcı kurgulara alışkın okur yeni okumalara uzanıyor. Atmosfer kurmadaki kıvrak kalem oynatış -Puslu Bahçe, Sürek, 62 Tavşanı- ikinci kitapta çoğalarak sürüyor. Buzluk Kantları Ölü Açıklığında’da yer alan hemen her öyküde kıyıda kenarda kalmış sözcükleri, yerel söyleyişleri kullanıyor. Anlaşılıyor ki okura metni hatırlatmanın, öykünün içinden çıkıp metne dışardan bakmanın yollarından biri de bu sözcük kullanımda saklı yazara göre.

Deli Bal’la öykü okurunun aklında sarsıcı izler bırakan Buzluk, Kanatları Ölü Açıklığında’ da yeni tatlar eklemiş anlatı evrenine. Eksiltili cümlelerin, etkileyici kurgu dünyalarının eşliğinde taze bir yolculuk çağrısı Kanatları Ölü Açıklığında. Öykünün çarpıcı dünyasında yeni sesler arayanlara, keyifli okumalar.

KANATLARI ÖLÜ AÇIKLIĞINDA, Pelin Buzluk, Can Yayınları, 2012.

Roma Tarihine Bir Bakış (Selcan KARABULUT)

İkiz kardeşler Romulus ve Remus’un m.ö 753’de kurduğu daha sonra cinayetle son bulan imparatorluğun başkenti olan şehrin adıdır Roma.

İktidar savaşı, Romulus’un Remus’u öldürmesiyle sonlanmış ve bir kent kurulmuş. Yeni kurulan bu kentin vatandaşları Romulus’un kucak açtığı sığınmacılar tarafından oluşmuştur. Ancak çoğalmak için kadınlara ihtiyaç olduğunu düşünen Romulus yine haince bir plan yaparak bu işi çözeceğini düşünür. Komşu köy sakinlerinin kadınlarını kaçırtarak zamanının en acımasız siyasi entrikasını gerçekleştirir.

Roma kentinin kuruluş öyküsü belki de Roma tarihinde yaşanacak siyasi çekişmelerinin, kanlı hesaplaşmaların, demokrasi ve vatandaşlık haklarının, politik şahsiyetlerin suikasta uğramalarının ayak sesleri olacaktı.

Eski Yunan ve Roma Dili ve Edebiyatı alanında eğitim gören ve Eski Yunan ve Roma dünyası ile ilgili çeşitli yapımlara imza atan Simon Baker, “Eski Roma- Bir İmparatorluğun Yükselişi ve Çöküşü” adlı bu çalışmasında altı önemli dönem üzerinde durur. Cumhuriyetten despot imparatorluğa, putperest bir toplumdan kilise inşa eden bir lidere, zengin- fakir arasındaki uçurumu yıkmaya çalışan Gracchus’dan kentini yakan Neron’a bütün önemli gelişmeleri ele alır ve çeşitli siyasi çelişkileri aktarır. Bütün bunlar Roma’yı Roma yapanların ve Roma tarihinin ileri gelenlerinin öyküsüdür. Eser, yazarın Roma tarihine kısa bir giriş yapmış olduğu önsözden sonra Romanın Yedi Tepesi, Devrim, Sezar, Augustus, Neron, Ayaklanma, Hadrian, Konstantin ve Çöküş adlı sekiz ana bölümden oluşur. Bu bölümlerin her biri Roma’nın ayrı bir dönemine ışık tutmakta ve Roma tarihinde oldukça önemli olan savaşları, isyanları, devrimleri, önemli lider ve askerleri, önemli şehirleri olay akışına göre düzenli bir biçimde aktarmaktadır. Ardından fotoğraflar kısmı yer alır. Burada yazar; çeşitli dönemlere ait kalıntıların, liderlerin ve aristokratların yani genellikle seçkin zümreye ait şahsiyetlerin büstleri ve heykellerinin, çeşitli tabloların fotoğraflarına yer vermiştir. Bu sayede okurlar, yazılanları zihinde daha kolay canlandırma olanağı elde etmiş olur.

Her ne kadar çağdaş tarihçiler Roma üzerine bilinenlerin çok az olduğunu ifade etseler de, milattan önce yaşamış olan Romalılar hakkındaki bilgiler milattan sonra kurulmuş bir toplum hakkında bilinenlerden daha fazladır. savaşlar tarihin bilinen en etkili hatiplerinden Marcus Tullius Cicero’nun kaleme aldığı mektuplar ve kendisinin kusursuz olduğunu ifade ettiği savunmadır. Sezar öldürüldükten sonra onun “sadık dostu” Marcus Antonius’un Romalılara yaptığı “Sezar’ı ortadan kaldırın” konuşması bize Roma’da yaşanmış siyasi çekişmeleri gösteren kanıtlardandır.

Eski Roma tarihi edebiyat, resim, opera, film gibi birçok yapıtla tekrar canlandırılıyor. Karşımıza çıkan en ünlü figürlerden biri Jül Sezar’dır. Bazen suçsuz bir lider olur bazen ölümü çoktan hak etmiş bir despot. Tıpkı Roma’yı yakarken keyif çatan ya da şarkı söyleyen aşağılık bir tip olarak popüler kültürde sıkça ele alınan imparator Neron gibi. Çağdaş sanattaki bu tür betimlemeler, yorumlar ya da kurgular Roma tarihi hakkındaki görüşlerimize farklılık katsa da yegane gerçeğin iyi ya da kötü Roma’nın zengin bir kültüre sahip olduğudur.

ESKİ ROMA: BİR İMPARATORLUĞUN YÜKSELİŞİ VE ÇÖKÜŞÜ, Simon Baker, Çev: Ekin Duru, Say Yayınları, 2012.

Köhneleşmiş Kalıplara Tükürmek (Mehmet Fırat PÜRSELİM)

2011 yılının sonlarıydı, Van’da art arda depremler yıkımlar oluyordu. Yüreğimizin içindeki fay hattı da orayla oradakilerle birlikte sıkışıyor, kırılıyor, darma duman oluyordu. Ara ara depremin en çok vurduğu Erciş’te yaşayan M. Uçan’la görüşüyorduk. “Gene sallandık!” diyordu, “Bu seferki çok şiddetliydi!” diyordu, “Tam alışmaya başlamıştık ki, kendini gene hatırlattı!” diyordu, “Bütün kitaplarım içeride kaldı, ağbi okuyacak tek bir kitap bulamıyorum!” diyordu. Onca konuşmamızın arasında beni en çok etkileyen sözü bu oluyordu. “Okuyacak tek bir kitap bulamıyorum…”

Borges’in, “Cennet kocaman bir kütüphane olmalı!” diye bir sözü vardır. O zaman tek bir kitabın olmadığı yer de cehennemdir. İşte M. Uçan, o cehennem günlerinden sonra kendi cennetini kendisi kurmaya başladı. Bu cennetin ilk tuğlası da, ĞĞĞĞ TUUUHHH! [En Uzun Gece]. Bir cennet tuğlası için tuhaf bir isim ama zaten farklı bir kitap olduğundan, ismiyle müsemma diyebiliriz.

En Uzun Gece, dört uzun öyküden oluşan bir ilk kitap. ĞĞĞĞ TUUUHHH! yani [En Uzun Gece] yaklaşık doksan sayfalık, -şahsıma ithaf edildiği için benim için ayrı bir yeri olan- kitabın en uzun öyküsü. Öykünün minimale doğru gittiği bir zamanda M. Uçan farklı bir yol izleyerek maksimale doğru yol alıyor. Öykü, yitirilen annenin ardından akla gelen birbiriyle alakasız düşünceler ve yapılan eylemler bütünü olarak özetlenebilir. Ancak herhangi bir özet, kapakta yer altı öyküleri olarak geçen bu öyküyü/leri anlatmaya yeterli olmaz. Soba boruları meydan savaşından, saz tekniklerine, askerde âşık olunan kadından, boşanma davası dilekçelerine, çalış(a)ma/ma hâllerinden, editör eleştirilerine… pek çok farklı konu ve durum bilinç akışı tekniğiyle öykünün içinde yer alıyor. Benim çok başarılı bulduğum ve beğendiğim yazarın tarzı kimi okurlar için anlaşılmaz gelebilir ama hayatta böyle bir şey değil mi zaten? Yazarın dediği gibi, “Doktor olmak için başlıyorduk yarışa tesisatçı oluyorduk, öğretmen olmak için başlıyorduk müdür oluyorduk, çoban olarak başlıyorduk vekil oluyorduk…” Zaten yazar anlaşılamama ihtimaline karşı önlemini gene öyküsünün içinde alıyor. “Oysa yazının, okur değil de, bir tek yazarı tarafından anlaşılacağını geç anladım.” Sevgili okur, sen de her şeye anlam yüklemekten, her taşın altında anlam aramaktan vazgeç, okuduklarından keyif almaya bak. Okuduğun metin sana edebi haz veriyorsa amacına ulaşmış demektir.

“…de peki, neden yazarız, neden? Yazmanın nedeni dayakçı bir baba olabilir ya da yolda yürürken aniden kopan bağcıklarınız. Sabah kapıyı açtığınızda size saldıran bir kedi de. Barış istediğimizden de olabilir, tabii, büyük bir savaş da. Zaman zaman insan türünün yok olmasını istemek özlenen bir tablodur. Yazmanın nedeni açlık da olabilir, şimdiki gibi soğuk da. Delirmek de olabilir. Sözgelimi bir hipodromda iyi bir jokeyken ve en iyi at sendeyken herkes senin üstüne bahis tutmuşken atını ansızın geri çevirip bir okyanusa sürebilirsin. Ölümü unutmaktan da olabilir, aynı zamanda yaşadığını unuttuğundan da…”

“Kalktım. Kafamdakileri dağıtmak için yarım bıraktığım öykülerden birini tamamlamaya çalıştım. Tamamlayamadım. YARIM KALMIŞ ÖYKÜLERİM… Birçok işyerinden kovulma sebebim, takmadığım Tanrı’dan, bir-iki saat gibi önemsiz, uyku dilenme sebebim, yataktan çıkmamı engelleyen kahrolası uyuzluk sebebim, (bunlar bir yana) en önemlisi Bay Bilmiş’in doğma sebebi…” Kitabın ikinci öyküsü, Haydi! Geç Kalıyoruz…’da anlatılan budur denilebilir. İşyerleri, bir satır fazla yazma uğruna işten, uykudan çalmalar, sonrasında bitmeyen, yarım kalan öyküler ve kovulmalar…

Anamın Rüyaları…, yazarın klasik anlatım tarzına en yakın duran öyküsü, iyi bir öykü olmasına rağmen, diğerlerinden farklı bir yerde durduğunu, kitabın bütünlüğünün dışında olduğunu söylemeliyim. Kafka’nın Dava’sında olduğu gibi, kahramanımız bir anda sebebini bilmediği bir suçun faili olarak aranmaya başlanır. Öykünün kahramanı, robot resmini asan polislere yardım eder, işyerine gider, esnaf tarafından linç edilmekten korkar, siner, herkesin kendisini ihbar edeceğinden endişe duyar, her duyduğu sirenden gördüğü tepe ışığından ürker hale gelir, başına gelebilecekleri tahayyül etmeye çalışır, kaçamayacağını bile bile dener… Öyküde geçen, “Lise yıllarından kalan bir alışkanlıktı. Bir polis gördüğümde ya yolumu değiştiriyordum ya da görüntüsünün kaybolduğuna emin oluncaya kadar başımı önümden kaldırmıyordum,” ülkemizin gerçeği olup, edebiyatımızda polisiye neden gelişmedi, sorusunun da belki yanıtlarından biridir.

Parçalı Bulutlu’da yazar gene o alışılmış kalıpların dışındaki tarzına dönüyor. Eczanede çalışıp, öyküler yazarken, bir hemşireyle tanışıp evlenen, çalışmayı bırakıp evde kitap yazmaya başlayan masum bir adamın öyküsünü okuduğunuzu zannederken, araya tramvay hatları, çocukluk kuyuları, ayran aşı tarifleri, Batı’da tutunamama durumları, hocaya sorular giriyor… sonunda da adamın o kadar da masum olmadığını anlıyoruz.

M. Uçan’ın oyunlu, keyifli bir tarzı var. Genel olarak bilinç akışı tekniğine yakın durduğu söylenebilir. Yazmak eylemi ve işsizlik temaları bir şekilde tüm öykülerinde hissediliyor. Sokağı, çamuru, soğuğu anlatıyor, okurken o çamurlu sokakta üşüdüğünüzü hissediyorsunuz. Klasik kalıpların dışına çıkarak post modern bir kurgu oluşturan yazarın, bu işten alnının akıyla çıktığını söyleyebiliriz. Kurgu Kültür Merkezi Yayınları’ndan çıkan kitabın kapak fotoğrafı Alphan Yılmazmaden’e ait olup, başarılı kapak tasarımı da dikkat çekiyor.

M. Uçan, yazdıklarını ‘anlık’ olarak nitelendirip, özelliklerini de En Uzun Gece öyküsünün içinde belirtiyor: “Özellikle anlık hayatta yaşanan travmaları ince bir gözlemden geçirerek alaycı ve olabildiğince doğal bir dille yazıya dökmeye çalıştı. Karakterlerinin kimisi ölümü, kimi de işsizliği kendisine dert edinmiş saplantılı kişilerdi. Bunların dışında bazen ‘yazma’ eylemine kafayı takan karakterlere de yer verdi. Hiçbir öyküsünün sonunu getiremedi ya da getirmedi. Son zamanlarda yazın dünyasına anlık diye yeni bir tür kazandırmak için çok çalıştıysa da başaramadı.”

Ben, M. Uçan’ın başaracağına, her yeni kitabıyla kendini aşacağına ve yazı hayatımızda önemli bir yer edineceğine inanıyorum. Yolun açık olsun M. Uçan…

ĞĞĞĞ TUUUHHH! [EN UZUN GECE], M. Uçan, Kurgu Kültür Merkezi Yayınları, 2012.

Vedat Türkali: "Halil, Mihri Belli’ydi." (Utku ÖZMAKAS)

2011 yılında hayata veda eden Türk sosyalist hareketinin önemli isimlerinden Mihri Belli, doksan yedinci doğum gününde eşi Sevim Belli ve yazar Vedat Türkali’nin yanı sıra pek çok dostunun katıldığı bir törenle anıldı. Törende konuşma yapan Türkali, Radikal’in haberine göre Güven romanındaki Halil karakterinin Mihri Belli olduğunu dile getirdi.